Zorg zonder contract: wat het kabinet wil en wat Europa laat zien

Door Maarten Zoomers · 20 oktober 2026 · 7 min lezen

Een patiënt met een naturapolis krijgt nu ook een deel van de kosten vergoed als hij naar een zorgaanbieder gaat die geen contract heeft met zijn verzekeraar. Dat staat in artikel 13 van de Zorgverzekeringswet. Het kabinet wil die vergoeding per 1 januari 2029 afschaffen. Het wetsvoorstel bestaat nog niet en moet nog langs beide Kamers.

Voor een specialist die overweegt een eigen kliniek te beginnen, is dit misschien de belangrijkste politieke vraag van de komende jaren. Bijna elke nieuwe kliniek begint zonder contract. Ik zet hieronder op een rij wat we weten: wat het kabinet precies wil, waar het voorstel staat, hoe groot zorg zonder contract eigenlijk is, en wat we in andere Europese landen zien.

Waar staat het voorstel?

Het is niet de eerste poging. In 2014 stemde de Eerste Kamer een vergelijkbaar voorstel weg met 33 tegen 38 stemmen. In 2024 trok toenmalig minister Agema een wetsvoorstel in dat de vergoeding per sector had kunnen verlagen, omdat mensen met minder geld daardoor toegang zouden verliezen. Het huidige kabinet van D66, VVD en CDA pakt het opnieuw op, en gaat verder: geen lagere vergoeding, maar helemaal geen vergoeding meer zonder contract.

Moment	Wat er gebeurt
30 januari 2026	Coalitieakkoord: afschaffen per 1 januari 2029, met een overgangsperiode. Verzekeraars moeten een restitutiepolis aanbieden. Beoogde besparing €150 miljoen per jaar.
24 april 2026	Beleidsbrief van VWS: het wetsvoorstel volgt in het vierde kwartaal van 2027.
23 juni 2026	De Tweede Kamer verwerpt een motie om de vergoeding te behouden, met 71 tegen 78 stemmen.
12 oktober 2026	Brief over passende zorg: er komt een overgangsregeling, en hoe nieuwe aanbieders nog kunnen toetreden “wordt verkend”. Uitwerking begin 2027.
17 maart 2027	Provinciale Statenverkiezingen, die de samenstelling van de Eerste Kamer bepalen.
Vierde kwartaal 2027	Wetsvoorstel naar de Tweede Kamer (gepland).
1 januari 2029	Beoogde ingangsdatum.

Het kabinet is een minderheidskabinet, met 66 zetels in de Tweede Kamer en 22 van de 75 zetels in de Eerste Kamer. Voor een meerderheid is het dus afhankelijk van andere partijen, en de nieuwe Eerste Kamer die in 2027 wordt gekozen, beslist uiteindelijk.

In de Eerste Kamer heeft het kabinet 22 van de 38 zetels die nodig zijnZetels van de coalitie in de huidige Eerste Kamer (75 zetels)

Eerste Kamer 2014afschaffing verworpen

Tweede Kamer 2026motie voor behoud verworpen

Bron: Eerste Kamer, stemming wetsvoorstel 33 362 (16 december 2014); stemmingsuitslag motie 25 424, nr. 792 (23 juni 2026). Donkergroen = de stemmen in de richting van afschaffing.

Ik denk dat niemand nu met zekerheid kan zeggen of en wanneer de wet er komt. Wie een kliniek plant, doet er goed aan beide scenario’s serieus te nemen.

Hoe groot is zorg zonder contract eigenlijk?

Kleiner dan het debat doet vermoeden. Een studie zette in 2026 in opdracht van de NZa de feiten op een rij voor de medisch-specialistische zorg:

Zorg zonder contract is minder dan 1% van de omzetMedisch-specialistische zorg, 2024. Elk bolletje is één op de duizend.

Omzet€7 van elke €1.0000,7% van €25,6 miljard

Patiënten18 van elke 1.0001,8% van 7,4 miljoen

Bron: feitenbasis eerlijk speelveld, in opdracht van de NZa (Kamerstuk 29 689, nr. 1330).

0,7% van de €25,6 miljard omzet in de medisch-specialistische zorg was in 2024 ongecontracteerd.
1,8% van de 7,4 miljoen patiënten ging naar een aanbieder zonder contract.
Ziekenhuizen en umc’s zijn volledig gecontracteerd. Zorg zonder contract is in deze sector vrijwel alleen iets van zelfstandige behandelcentra.
De vergoeding zonder contract lag tussen 52 en 85% van het umc-tarief, en daarmee het laagst van alle tarieven.

Daarnaast zijn de restitutiepolissen, die zorg zonder contract volledig vergoedden, sinds 2025 van de markt. De route is dus al smaller dan een paar jaar geleden.

Voorstanders van afschaffing, waaronder ziekenhuizen en zorgverzekeraars, wijzen op een gelijk speelveld: ziekenhuizen werken met contracten, plafonds en afspraken over kwaliteit, en aanbieders zonder contract niet. Ook willen verzekeraars meer grip op kwaliteit en kosten. Tegenstanders wijzen op de keuzevrijheid van patiënten en op de rol van nieuwe aanbieders in een markt waar wachttijden oplopen. Beide kanten hebben een punt.

Wat we in Europa zien

We hebben de afgelopen maanden gekeken hoe twaalf Europese landen omgaan met zorg buiten contract. Het beeld is vrij eenduidig: waar zo’n vrije route bestond, wordt hij smaller.

Land	Wat er verandert
Frankrijk	Vanaf 1 januari 2027 worden voorschriften van artsen die buiten de tariefafspraken werken (secteur 3) niet meer vergoed.
Noorwegen	Het systeem van vrije behandelkeuze bij goedgekeurde privéaanbieders is in 2023 afgeschaft. Privézorg wordt alleen nog vergoed met een contract na aanbesteding.
Duitsland	Ongewijzigd: zorg bij een niet-toegelaten aanbieder wordt alleen vergoed na toestemming vooraf, en dan tegen maximaal het gewone tarief.

In landen waar de zorg uit belastingen wordt betaald, zoals Denemarken, Zweden en Spanje, liep publiek geld al alleen via contracten of aanbestedingen.

Dat gaat over wie betaalt, niet over waar de zorg plaatsvindt. Op dat tweede punt gaat het juist de andere kant op: de meeste landen willen meer zorg buiten het ziekenhuis. Duitsland voerde in 2024 één tarief in voor behandelingen die ook zonder opname kunnen, en Engeland wil voor 2035 het grootste deel van de poliklinische zorg naar de wijk brengen. Alleen loopt die verschuiving vrijwel overal via contracten en regionale afspraken, niet via een vrije route.

Interessanter vind ik wat sommige van die landen er tegenover zetten. Denemarken geeft patiënten het recht op behandeling in een privékliniek als het ziekenhuis niet binnen dertig dagen kan helpen. Zweden heeft een wettelijke wachttijdgarantie. In beide gevallen gaat het geld wel via klinieken met een overeenkomst met de regio. Het principe is anders dan in Nederland: geen vrije route voor iedere aanbieder, maar een recht voor de patiënt als het reguliere aanbod tekortschiet.

Wat het betekent voor specialisten

Als de wet er komt zoals het coalitieakkoord hem beschrijft, kan een nieuwe kliniek niet meer starten zonder contract en patiënten toch een deel vergoed laten krijgen. De weg naar een contract duurt nu ongeveer drie jaar. Zonder een aparte route voor nieuwe aanbieders zou het voor een specialist dan vrijwel onmogelijk worden om een nieuwe kliniek te beginnen, behalve door een bestaande gecontracteerde kliniek over te nemen of zich bij een keten aan te sluiten.

Het kabinet erkent dat punt: hoe nieuwe aanbieders nog kunnen toetreden, “wordt verkend”. Mijn eigen mening is dat dit het belangrijkste onderdeel van de wet wordt. Drie dingen zou ik goed geregeld willen zien:

Een echte toetredingsroute. Een manier voor een nieuwe kliniek met een goed plan om binnen redelijke tijd een contract te krijgen, en geen eis van drie jaar ervaring die je zonder vergoeding niet kunt opbouwen.
Een overgangsregeling die past bij de praktijk. Klinieken die nu zonder contract werken, hebben tijd nodig om een contract te krijgen of hun model aan te passen.
Een recht voor de patiënt bij lange wachttijden. Het Deense en Zweedse model laat zien dat je zorg buiten het reguliere aanbod kunt koppelen aan de wachttijd, in plaats van aan het contract van de aanbieder.

Voor wie nu een kliniek overweegt: ik zou plannen met twee scenario’s. Eén waarin zorg zonder contract tot ten minste 2029 vergoed blijft, en één waarin je vanaf het begin werkt aan een contract of een overname. Bij Seeve doen we dat ook. Wil je hierover doorpraten, dan ben ik bereikbaar via maarten@seeve.ai.

Veelgestelde vragen

Wat regelt artikel 13 van de Zorgverzekeringswet? Dat een verzekerde met een naturapolis ook een vergoeding krijgt als hij naar een zorgaanbieder zonder contract gaat. Volgens de rechtspraak mag die vergoeding niet zo laag zijn dat ze een feitelijke hinderpaal vormt.

Wanneer wil het kabinet de vergoeding afschaffen? Per 1 januari 2029, met een overgangsperiode. Het wetsvoorstel is gepland voor het vierde kwartaal van 2027.

Is de afschaffing al zeker? Nee. Het wetsvoorstel moet nog worden ingediend en door beide Kamers. Het kabinet heeft in de Eerste Kamer 22 van de 75 zetels.

Hoe groot is zorg zonder contract in de medisch-specialistische zorg? 0,7% van de omzet en 1,8% van de patiënten in 2024, vrijwel volledig bij zelfstandige behandelcentra.

Wat doen andere Europese landen? Frankrijk, Noorwegen en Finland beperken de vergoeding zonder contract. Denemarken en Zweden koppelen zorg buiten het reguliere aanbod aan een wachttijdgarantie.